El futuru d'Asturies entama güei  

www.asturianista.as  

L'Asturianismu Políticu

La Ilustración Asturianista. 1790

Esti primer momentu del asturianismu-que va ser un finxu de referencia pa tolos movimientos posteriores- entama a finales del XVIII y desendólcase hasta la segunda década del XIX.

La figura clave d'esti primer momentu asturianista diba ser el polígrafu xixonés Xovellanos que, magar torna al so "llugarín" de nacencia nel añu 1790, empobina un movimientu ilustráu asturianista nel que, xunto con elli mesmu, trabayen figures como González de Posada, Francisco de Paula Caveda-Solares, Xosefa Xovellanos, Bruno Fernández Cepeda o'l Marqués de Campusagráu.

El trabayu d'estos ilustraos asturianistes, toos ellos vinculaos a la figura central de Xovellanos, foi diversu: ansina, el propiu Xovellanos xunto con Caveda Solares y'l dómine González de Posada, trabayaron nos proyectos pa facer un diccionariu etimolóxicu, una gramática y una Academia del nuestru idioma; proyectos que retomaron tolos movimientos posteriores y que güei, 200 años depués, vamos viendo por fin convertíos en realidá. Ficieron tamién estudios etnográficos, históricos y económicos sobre Asturies; munchos d'ellos-como les famoses cartes de Xovellanos a Ponz- constiyen auténticos clásicos de la bibliografía etnográfica asturiana.

Pero lo más importante pa nós-al empar que menos conocío, por silenciao-ye'l llabor políticu del Marqués de Campusagráu y el propiu Xovellanos: estes dos figures eminentes, cuando vieron en peligru l'autonomía política d'Asturies-representada pola Xunta Xeneral, de la que yeren miembros, y polos vieyos fueros del país-alzaron les sos voces en defensa de la identidá astruriana con una decisión y firmeza ablucantes.

Ansina, cuando les instituciones tradicionales d'autogobiernu d'Asturies-que yeren, según les sos pallabres, "la Constitución Política Inviolable" d'esti país- fueron suprimíes pol poder central, Xovellanos y'l Marqués de Campusagráu asumieron la so defensa con decisión, llegando a amenazar al mesmu rei d'España cuando-y escriben: "Mas, si por el contrario, a Vuestra Magestad no mueven los clamores y desestima la pronta reparación de los agravios, nosotros no respondemos de las consecuencias. Sabemos que tiene el derecho de no obedecer y reclamar toda providencia que fuere contraria a ella, y de resistirla..."

El testu dexa a les clares que, pa los ilustraos asturianistes, Asturies nun yera sólo una comunidá cultural, llingüística o social con una historia propia y distinta a lo llargo munchos sieglos; sinon que tamién ye una identidá política indiscutible con un autogobiernu y unes instituciones propies: la so "Constitución Política Inviolable".

Los ilustraos asturianistes concebíen España como un reinu d'agragación de territorios y países con oríxenes y personalidá propies que teníen el drechu inviolable a caltener los sos fueros y'l so autogobiernu. Ye bien sintomática, al respective, que'l propiu Xovellanos se refiriera a Asturies, una y otra vez, cola espresión "mi país".

Pa los asturianistes d'anguañu-como pa los asturianistes ilustraos del XVIII-nun hai dulda de qu'Asturies ye un país: el nuestru país; y que los asturianos constituyamos la nación histórica que tien solar acutáu, dende tiempos remotos, nesti país nuestru, nel que queremos seguir viviendo y trabayando gobernaos por nosotros mesmos.

El Xuntismu Ochocentista. 1835

Esi segundu momentu del asturianismu desendólcase nel tiempu que va dende los años finales del xevellanismu asturianista hasta la década de los años 40 del sieglu XIX.

Nesta dómina destaquen figures como Gragorio Xove y Francisco Bernaldo de Quirós, que caltuvieron la llucha en defensa de la yá disuelta Xunta Xeneral del Principáu (reinstaurada 6 vegaes hasta da definitiva disolución hacia'l 1835). Hai que recordar equí que la Xunta Xeneral foi una de les instituciones d'autogobiernu que más resistió a les ofensives centralistes, xuntu coles vasques; yá que, por exemplu, les instituciones catalanes d'autogobiernu taben disueltes dende'l añu 1716.

Pero la figura más sobresaliente d'esta dómina foi, ensin dulda, el discípulu de Xovellanos d. Xosé Caveda y Nava; que yera fíu del amigu y collaborador de Xovellanos d. Francisco de Paula Caveda-Solares, miembru del círculu ilustráu de Villaviciosa.

Xosé Caveda y Nava foi un destacáu políticu que tuvo cargos importantes tanto na Xunta Xeneral del Principáu como na alministración del Estáu. Pero, amás, destacó polos sos estudios sobre Asturies y pola so obra poética n'asturianu.

Con too, l'aportación más importante de Caveda al asturinismu foi'l so trabayu de recopilación, esbilla y edición de la obra poética de los más importantes escritores asturianos de los sieglos XVII y XVIII. Esa antoloxía de poemes n'asturianu-na qu'enxertó dalgunos propios- foi publicada nel añu 1839 y, gracies a ella, conocemos güei lo meyor de la producción lliteraria n'asturianu d'esos sieglos. Per otru llau, l'antoloxía de Caveda constituye un clásicu de les lletres asturianes nel que toparen modelu y referente los escritores asturianos que ficieron la so obra nos momentos posteriores.

L'Asturianismu Federal. 1865

Lo mesmo que nel casu la ilustración, dellos asturianos fueron auténticos adelantaos na introdución del ideariu federalista n'España. Ansina, d. José Canga Argüelles, publicó nel añu 1826 les sos "Cartas de un americano sobre las ventajas de los gobiernos republicanos federativos"; ún de los primeros testos federalistes publicaos n'España.

Pero tuvieron que pasar varies décades pa qu'estes idees federalistes calaren na sociedá: foi na segunda mitá del sieglu XIX cuando'l federalismu-qu'esbrexaba por un estáu fedaral nel qu'Asturies sería ún de los estaos federaos- algama importancia política y social, faciendo posible otru momentu de gran puxu del asturianismu. Un asturianismu que tien dos ramales bien claros:

Per un llau, tán los asturianistes venceyaos al federalismu carlista foral, que tuvo enforma apoyu ente'l cleru asturianu y que cuntó nes sos files con destacaos intelectuales. Fueron los escritores de la llamada "Xeneración del Mediu Siglu"; autores como Xuan María Acebal, Amandi o'l obispu Manuel Fernández de Castro que , además d'una obra poética de gran calidá, na década de los años 60 ficieron traducciones d'autores clásicos llatinos y de testos relixosos, como l'Evanxeliu según San Matéu.

Nel tarrén políticu, el carlismu llegó a tener diputaos a Cortes por Asturies y enforma influencia nes zones rurales.

Per otru llau, nesta dómina xorreció tamién el federalismu republicanu, que tuvo una gran implantación n'Asturies, especialmente nes zones industriales urbanes, onde lideró y representó a los obreros hasta que desurdieron los movimientos marxistes na segunda década del sieglu XX.

El Partíu Federal organízase n'Asturies hacia l'añu 1865, en tornu a José González Alegre, Manuel Pedregal, Rafael Mª de Labra y Dionisio Cuesta. Nesti partíu militaron destacaos intelectuales del asturianismu cultural, como Félix Aramburu o Pepín de Pría; y la so implantación y sofitu electoral furon bien grandes.

Ansina, nel 1871, el Partíu Federal algamó acta de diputáu a Cortes, per Uviéu, pa D. José González Alegre y otra, per Infiestu, pa D. Rafael Mª de Labra.

Nel 1872, el Partíu Federal tornó algamar dos diputaos a Cortes (per Uviéu y Tinéu); y cinco meses depués, nel mesmu añu, repite resultáu, esta vegada con diputaos per Tinéu y Xixón.

Nel añu 1873, tres abdicar Amadeo de Saboya, constitúyese una República Federal na qu'Asturies diba ser ún de los estaos federaos. El Partíu Federal foi'l más votáu en 10 de los 14 distritos electorales asturianos, sacando 10 diputaos a Cortes, electos per Cangas, Tinéu, Llaviana, Infiestu, Villaviciosa, Llanes, Llena, Uviéu y Xixón. Por si fuera pocu, en Xixón el Partíu Federal ganó tamién les elecciones municipales, siendo escoyíu alcalde un federal, D. Alejandro Blanco.

Pero la República duró bien pocu, acabando con ella a principios del 1874 el golpe militar del xeneral Pavía. La restauración monárquica que vieno darréu truxo consigo la persecución del los federalistes y la prohibición del Partíu Federal, que foi clandestín hasta'l añu 1881.

Vinieron, entós, años difíciles pal federalismu asturianu, que tuvo que concurrir a les elecciones integráu en candidatures conxuntes republicanes, que nun algamaron bonos resultaos nun sistema caciquil de turnandía nel poder. Pero nel 1918, el Partíu Federal tornó organizase de forma independiente, algamando bonos resultaos. Ansina, nel 1922 llogró en Xixón 5 conceyales. Pero la Dictadura de Primo de Rivera del 1923 tornó reprimir el federalismu, que tuvo qu'aguantar al final de la mesma pa espoxigar otra vuelta; cosa que fexo nes primeres elecciones municipales tres la dictadura, nes que'l Partíu Federal algamó once conceyales y l'alcaldía de Xixón. Nesi mesmu añu, en coalición colos agrarios, los federales asturianos algamaron tamién 4 diputaos a Cortes.

Depués, nes elecciones de 1933, los federales asturianos preséntense partios en dos candidatures y, a pesar de sacar el 14% los votos, nun algamaron diputaos. Per aquella dómina los federalistes asturianos andaben perfaciendo un Estatutu d'Autonomía Asturianu, que nun llegó a tramitase nes Cortes polos sucesos revolucionarios de 1934 y la posterior guerra civil de 1936 que terminó cola República.

L'Asturianismu Rexonalista. 1916

Esti cuartu gran momentu del asturianismu desurde na segunda década del sieglu XX y tien tamién una doble dimensión: la cultural y la política.

Nel tarrén de la cultura, la so collecha foi bien grande: a partir de 1916, aprosimao, y hasta depués de la guerra civil, la etnografía, la lliteratura, el teatru, la pintura, la escultura y la música asturianes vivieron una auténtica "edá d'oru", tanto pela bayura y calidá de les sos manifestaciones como, sobre too, pol apreciu popular del que gozaren.

Asina, trabayaren nesti tiempu folcloristes como Aurelio del Llano o Constantino Cabal, ente otros, que mos dexaron perimportantes estudios etnográficos y folclóricos. Ficieron tamién el so llabor escritores tan sobresalientes y queríos como Fernán Coronas, Francisco González Prieto, Fabriciano González o Pachín de Melás; esti últimu, autore tamién d'una bayurosa collecha teatral qu'incluye varies zarzueles asturianes, estrenaes con abondo ésitu popular hacia l'añu 1920. Estos escritores ficieron tamién importantes trabayos d'investigación llingüística-tapecíes y hasta destruyíes con gran esmeru pol españolismu franquista nos años 50 y 60-; como fueron los diversos vocabularios asturianos iguaos nesta dómina o la puesta en funcionamientu de la Academia de la Llingua ideada por Xovellanos más de cien años enantes.

Nel campu de la pintura Martínez Abades, Ventura Alvarez Sala, Evaristo Valle o Nicanor Piñole-ente otros- siguieron cola escuela asturiana de pintura, aniciada a finales del XIX por Dionisio Fierros, los hermanos Cueva y otros pintores que tomaron a Asturies (la xente, les fiestes, el paisaxe, la lluz del nuesu país) como motivu cimeru del so arte. De la mesma manera, músicos d'esmerada formación, como Baldomero Fernández, Manuel del Fresno o Eduardo Martínez Torner-ente otros- recoyeron les melodíes y cancios populares asturianos pa, dándo-yos un tratamientu musical cultu, convertiles n'auténtiques pieces de conciertu; al tiempu que dirixíen, aconseyaben y hasta acompañeben al pianu a los más destacaos cantantes del momentu, como ficieren con "Xuacu'l de Sama", con José Menéndez Carreño, "Cuchichi" o col famosu cuartetu "Los Cuatro Ases".

Amás d'esta perimportante dimensión cultural, l'asturianismu rexonalista tuvo tamién un considerable esporpolle políticu, con una actividá especialmente intensa nel periodu que va del 1916 a la dictadura de Primo de Rivera de 1923.

Hacia'l 1916, Álvaro Fernández de Miranda, xunto con Ceferino Alonso y José González, funden la Xunta Rexonalista del Principáu y redacten la "Doctrina Asturianista", un testu fundamental del asturianismu políticu, que sigue'l modelu de la famosa "Doctrina Catalanista" de Prat de la Riva y que publicaron nel 1919.

La Xunta Rexonalista algamó dos escaños na Diputación Provincial y conceyales en Sieru, Llaviana y Xixón. Nes elecciones a Corte de 1918, los rexonalistes de la Xunta Rexonalista sacaron 5 diputaos, de los 14 en xuegu (per Xixón, Uviéu, Villaviciosa, Belmonte y Castropol) siendo'l partíu más votáu neses elecciones. Tamién salió diputáu D. Armando de las Alas Pumariño, un rexonalista independiente, autor de "Las manifestaciones del Regionalismo en Asturias".

D. Nicanor de las Alas publicó otru manifiestu políticu, entituláu "Verdadero Regionalismo Asturiano": Iniciativa y primer periodo de propaganda para constituir la "Liga Pro Asturias", que foi l'antecedente del rexonalismu economicista de la "Liga Regionalista", que nel 1919 concurrió a les elecciones llogrando qu'l so promotor, D. Nicanor de las Alas fuere diputáu a Cortes.

En 1919 publícase'l selmanariu "El Regionalista Astur", que promovía l'autonomía política d'Asturies y la restauración de la Xunta Xeneral.

Nesi periodu de tiempu (1916-1923), los rexonalistes algamaron un total de 12 actes de diputaos a Cortes; siendo la tercera fuerza electoral n'Asturies, depués de los reformistes, con 21 diputaos, y de los conservadores, que collecharon un total de 17 diputaos.

L'Asturianismu Nacionalista. 1974

L'actividá del asturianismu rexonalista acabó cola Dictadura de Primo de Rivera de 1923. Al terminar la dictadura, nel 1930, tornaron organizase y tener influencia política los federales asturianos que, hacia'l 1933, taben enfotaos en llograr un Estatutu d'Autonomía Asturiana nel marcu la República.

El proyectu asturianu d'Estatutu d'Autonomía nun llegó a tramitase nes Cortes, como sí lo fexeron los de Cataluñá, Euskadi y Galicia; razón ésta -perprobe razón- pa qu'estes comunidaes reciban anguañu tratu de "nacionalidaes históriques" y Asturies non.

La guerra civil de 1936 acabó con cualuquiera biltu d'asturianismu políticu, ya fuere rixonalesta o federalista y, adulces, acabó tamién coles manifiestaciones del asturianismu cultural, tan queríes poles clases populares, manipulándoles hasta convertiles nun folclorismu mísere y antiasturianu en dellos casos.

La década de los años 60 y primeros años 70 marquen el puntu más baxu de concencia nacional asturiana de tola historia. Pero esa perda de concencia nacional (que lleva arreyáu el desconocimientu y despreciu de tolo asturiano tanto poles clases dirixentes de la sociedá , incluyíes les organizaciones sindicales y polítiques d'izquierdes, como por bona parte del pueblu llanu) truxo darréu una decadencia social y económica que llevó a Asturies dende los puestos de cabeza nel conxuntu l'Estáu a los de cola.

Ye nesti momentu, coincidiendo colos momentos finales del franquismu y los movimientos políticos d'oposición al réximen, cuandu desurde un nuevu movimientu asturianista que vien desendolcándose progresivamente dende'l1975, aprosimao, hasta los nuestros díes.

Esti movimientu, que llamaremos "L'Asturianismu Nacionalista" , escomencipió siendo cultural y llingüísticu: empobináu pol grupu cultural "Conceyu Bable", la primera vindicación del asturanismu nacionalista foi'l reconocimientu y normalización de la Llingua Asturiana nel añu 1981 y l'aniciu de la enseñanza del asturianu nes escueles públiques, de forma oficial, a partir del cursu académicu 84/85.

Al empar, la dimensión cultural del asturianismu nacionalista foi dando frutos importantes en campos tan ermos d'aquella comu la lliteratura n'asturianu (na que fueron desurdiendo autores de gran calidá) o la música, onde los resultaos, en bien pocos años, fueron extraordinarios. Ansina, por exemplu, desurdió una nueva música asturiana gracies al llabor de los cantautores, los nuevos gaiteros y los nomaos "grupos folk". Esta nueva música, de gran calidá y enraigonada na rica tradición musical asturiana, gozó bien aína de l'aceptación popular.

Pero, igual que n'ocasiones anteriores, el nuevu movimientu asturianista tuvo tamién enseguida una clara dimensión política.

Ansina, nes primeres elecciones democrátiques dempués de la dictadura, nel 1977, concurrió la candidatura de la llamada "Unidá Rexonalista", con un programa electoral nel qu'ún de los puntos básicos yera'l llogru d'un Estatutu d'Autonomía p'Asturies.

Ensin éxitu electoral, la Unidá Rexonalista desapaeció darréu; pero de magar entós fueron sucediéndose diversos grupos y partíos de calter nacionalista (Conceyu Nacionalista Astur, Ensame Nacionalista Astur, etc.) , toos ellos de curtia vida y escasa implantación.

A mediaos de la década de los 80, (veranu de 1985), un grupu d'asturianistes formaos na militancia cultural y llingüística, encabezaos por D. Xuan Xosé Sanchez Vicente (políticu y escritor, ún de los fundadores de "Conceyu Bable" a mediaos de los 70) funden el Partíu Asturianista.

El partíu asturianista (PAS) , queda constituyíu formalmente y llegalizáu n'avientu del 1985, y preséntase públicamente'l 30 de setiembre del 1986 , nun actu cellebráu n'Uviéu nel que , amás del ideariu políticu del partíu, faise públicu un Proyectu de Reforma del Estatutu d'Autonomía p'Asturies; proyectu nel que se propón qu'Asturies seya reconocía comu Nacionalidá Histórica, talamente comu Cataluña o Euskadi; nel que se propón la oficialidá del idioma asturianu y nel que se reclamen les másimes competencies d'Autogobiernu p'Asturies nel marcu la Constitución española del 1978.

Nel 1988 , el Partíu Asturianista cellebra la 1º Conferencia Nacional, na que s'apreba'l "Documentu Fundacional" del Partíu y decídese concurrir a les elecciones autonómiques d'esi añu, tres de les cuales el PAS desurde como la 5º fuerza política d'Asturies, detrás de los grandes partíos mayoritarios centralistes.

Nel 1989 el PAS concurre a les elecciones al Parlamentu Européu, integráu nuna candidatura de partíos nacionalistes de tol Estáu. Nel mesmu añu, el PAS concurre a les elecciones a Cortes, presentando candidatures, además de n'Asturies, en toles provincies gallegues y en Madrid. Tres les elecciones , el PAS entama un procesu de negociación con otru partíu nacionalista (la UNA) , con vistes a concurrir conxuntamente a les elecciones autonómiques de 1991.

Nel 1991, cellébrase'l 1er Conresu Nacional del PAS, nel que s'apreba'l "Documentu d'Ideoloxía y Estratexia"; y llógrase un alcuerdu de coalición electoral cola UNA.

El 25 de mayu d'esti añu cellébrense les elecciones autonómiques y municipales. La Coalición Asturiana (PAS-UNA) presenta candidatures nes tres circunscripciones autonómiques y un total de 30 candidatures municipales.

La coalición algama un bon resultáu electoral y llogra un diputáu na Xunta Xeneral del Principáu (D. Xuan Xosé Sanchez Vicente, Presidente del PAS) y seis conceyales, repartíos en cincu conceyos distintos.

Nel 1993 el PAS concurre a les elecciones a Cortes, aumentando la collecha de votos algamada nes autonómiques del 91, lo que supón un resultáu escelente si se tien en cuenta que, nestes elecciones de calter estatal, tolos partíos nacionalistes o rexonalistes pierden votos en relación a les autonómiques.

Nel 1994 , el PAS concurre en solitario a les elecciones europees, desurdiendo d'elles comu la cuarta fuerza política d'Asturies.

N'avientu del 1994, el PAS cellebra el so IIu Congresu Nacional, nel que s'aprueba un estensu documentu programáticu cara a les elecciones autonómiques del 1995.

El 28 de mayu de 1995, el PAS concurre en solitario a les elecciones autonómiques y municipales, presentando candidatura nes tres circunscripciones y nun total de 48 conceyos. El resultáu ye bonu: aumenta nun 40% la collecha de votos algamada pola Coalición Asturiana(PAS-UNA); repite con un diputáu na Xunta Xeneral, quedando cerca'l segundu, y algama representación municipal en cinco conceyos (Villaviciosa, Nava, Amieva, Llena y Cangas). Llogra, mediante pactos post-electorales, l'Alcaldía de Nava; ansina como una amplia arepersentación n'organismos dependientes del Principáu.

Nel 1997 y 1998, el PAS negocia directamente col Gobiernu Asturianu, del PP, los Presupuestos. Frutu d'esa negociaciación ye l'aprobación de los Presupuestos-colo qu'ello tien de positivo pa la economía y l'emplegu-, ansina como l'aprobación d'una importante rebaxa nel Impuestu d'Actividaes Económiques, la puesta en marcha d'una iniciativa gubernamental pa llograr nun futuru la Televisión Asturiana y l'aprobación pola Xunta Xeneral de la llamada "Llei de Promoción del Asturianu", pasu históricu y decisivu pa llograr una futura oficialidá del nuestru idioma.

El 5 de setiembre de 1998, el Partíu Asturianista cellebra'l so IIIer Congresu Nacional, nel que s'aprueba la Ponencia d'Empobinamientu Políticu y les llinies maestres de la estratexa política del partíu.